İBN RÜŞD (1126-1198 )

TEHAFÜTÜT-TEHAFÜT 

(Tutarsızlığın Tutarsızlığı)

      -2-

DÜŞÜNCELERİ

Sürgünle birlikte ona duyulan nefret soğusa da, hafızalarda tazeliğini hala koruyordu.

Vefatı sonrası da, İslam dünyası onu unutmuştu.

Ama Avrupa unutmadı orada yıldızı yükseliyordu.

Paris Üniversitesinde öğrenciler Averroes’i okuyordu.

Oxford’da hocalar ondan alıntılar yapıyordu.

Filozof dendiğinde Aristo, yorumcu dendiğinde İbn Rüşd anlaşılıyordu.

Rönesans başlarken Avrupa’lı düşünürler İbn Rüşd’ün eserlerine sarılıyordu.

Akıl ve bilim orada tekrar yükselişe geçmişti.

Orta Çağın karanlığında çıkış yolu onun yazdıklarında bulunuyordu.

Dante de onun fikirlerinden etkilenmişti.

İslam dünyasında ise Gazalinin görüşleri daha etkili olmuştu, bu sayede akla karşı mesafeli duruş yaygınlaştı.

Akıl mı, din mi?

Hakikate en doğru güvenli şekilde hangi yöntemle ulaşılır?

Akıl mı, kalp mi?

Felsefe mi, tasavvuf mu?

Sorularının cevabı hep Gazali anlayışıyla veriliyordu.

Gazali; dünyada iki hakikat var, aklın hakikati ve vahyin hakikati demişti.

İbn Rüşd ise hakikatin tek olduğunu, ama ona farklı yollardan ulaşabileceğini savundu.

Gazali İslam dünyasının birinci sıradaki gözdesiydi, O, bu yüzden “Hüccetü’l-İslam” (İslamın Delili) lakabını alacak, yani İslam’ın hakikatini en güzel şekilde temsil eden, en büyük İslam âlimi ve filozofu olarak anılacaktı.

Gazali, tam zirveye çıkmıştı ki ruhsal krize düştü.

Öğrettiği bilgilerin doğru olup olmadığında şüphe etmeye başladı.

İçinde büyüyen boşluk öylesine büyüyordu ki kendisini yutuyordu.

1095 yılında bir gün dersinin ortasında yutkunup kaldı konuşamıyordu, Hacca gitmek mazereti ile bu prestijli görevinden ayrılıp Bağdat’tan ayrıldı.

Bu gidişte, daha sonra Gazali bahsinde detaylı olarak anlatacağımız üzere, Nizamülmülk ve Melikşah’ın Batıniler tarafından (Hasan Sabbah vs.) suikastinden sonra aldığı tehditlerin etkisiyle de böyle bir karar almış olduğu söylenir.

(Daha önce ifade etmiştik; âlimin kaçışıdır Hacca gitme talebi, zira gelenekte Hacca gitmek isteyene kimseye hayır denemez, ne görevde olursa olsun. Sultan da Gazali’ye izin verdi, ama hemen Hacca gitmedi tahmin edileceği üzere.)

On yıl boyunca sûfi dervişleri gibi yaşadı Şam’da, Kudüs’te, Mekke’de yollarda geçti hayatı.

Arıyordu, sadece Allah’ı arıyordu.

Bu manevi yolculuğu sırasında felsefeyle ilgili görüşlerini de netleştirdi.

Akıl tek başına gerçeği bulamaz diyordu, kalp ve ruhani tecrübe gereklidir.

Mutlak bilginin sadece vahiyden gelebileceğini söylüyordu.

Felsefe sadece doğal ve fizik alanlarında kullanılabilir, bunun dışında bilhassa metafizik alanında felsefenin rehberliği yanlıştır görüşüne ulaşmıştı.

Bunun yanı sıra Gazali tasavvufun bilgiye ulaşmada daha iyi bir yol olduğunu söylüyordu.

Ona göre ilahi hakikat, sezgi ve mistik tecrübe yöntemiyle kavranabilir.

Akıl bu noktada yetersiz kalırdı.

1105 yılıda İhyau Ulumi’d-Din eserini, İslamda bir başyapıt olan başucu kitabını yazdı.

Kitap tasvvufun sistemleştirilmesini içeriyordu.

Fakat yazdığı onca eserden sonra en tartışılan eseri “Tehafütül-Felasife” (filozofların tutarsızlığı) olmuştu.

Filozofları şiddetle eleştirdiği bir kitaptı bu.

Ona göre felsefe üç konuda küfrü getiriyordu.

1.Evrenin ezeli olduğunu söylemek.

2.Allah’ın külli bilgiye sahip olduğunu, ama cüzi bilgiye sahip olmadığını iddia etmek

3.Bedensel dirilişi reddetmek.

İbn Rüşd de buna cevap vermekteydi “Tehafütü’t-Tehafüt” (Tutarsızlığın Tutarsızlığı) adlı eserinde.

-Akıl dinin düşmanı değildir.

-İkisi birlikte daha güçlüdür.

-Bir tarafı seçmek zorunda değiliz, hem düşünebilir hem inanabiliriz diyordu.

-Gazalinin, felsefenin yöntemlerini ve amacını yeterince kavrayamadığından yanlış değerlendirmelerde bulunduğunu söylüyordu.

İbn Rüşd felsefenin Allah’ı ve sıfatlarını anlamada, evrenin işleyişini kavramada, dinin temel ilkelerini açıklamada önemli bir araç olduğunu savunur.

-Kur’an’ın birçok ayette aklı kullanmayı teşvik ettiğini belirtir ve aklın doğru bir yöntemle kullanıldığında vahyin sunduğu hakikatlerle uyumlu sonuçlara ulaşacağını söyler.

-Âlemin ezeliliği konusunun bir inanç değil felsefi bir tartışma konusu olduğunu söyler.

-Ona göre âlemin ezeliliği fikri Allah’ın yaratıcı sıfatını inkar etme anlamına gelmez, aksine Allah’ın yaratma eyleminin sürekliliğiyle uyumlu bir şekilde düşünülebilir.

-Bu nedenle filozofların bu görüşlerini küfür olarak değerlendirmek yanlıştır.

-Ayrıca Allah’ın hem evrensel hem de cüzi olayları bildiğini ve bu bilginin insani algı düzeyinde anlaşılmasının mümkün olmadığını savunur.

-Bir de ayrılığın diğer konusu vahyin nasıl anlaşılması gerektiği konusudur.

-Gazali vahyin herkes için açık ve bağlayıcı olduğunu, bu anlamıyla kabul edilmesi gerektiğini söylerken, 

-İbn Rüşd vahyin farklı seviyelerde anlaşılabileceğini savunur.

-Ona göre sıradan insanlar için vahyin literal (kelimenin gerçeği, aslı) anlamı yeterli olabilir, ancak filozoflar ve derin düşünen kişiler vahyin metaforik ve sembolik anlamlarını da keşfetmelidir.

-İbn Rüşd, din ve felsefenin aynı hakikate ulaşmada farklı yollar sunduğunu iddia eder.

-Bu onun çifte hakikat anlayışının temelini oluşturur.

-Gazali ise böyle bir ayrımın tehlikeli olduğunu, bu anlayışın insanların dini otoriteye olan güvenini  zedeleyebileceğini ve onları şüpheye düşürebileceğini söyler.

Kader ve insan iradesi meselesi de büyük bir ayrılık noktasıdır.

Gazali Allah’ın mutlak kudretine vurgu yaparak, her şeyin Allah’ın iradesine bağlı olduğunu ve insanın özgür iradesinin sınırlı olduğunu savunur.

-Ona göre insanın yaptığı her şey Allah’ın bilgisi ve takdiri sayesindedir.

-Dolayısıyla insanın iradesi Allah’ın planına tabidir.

İbn Rüşd ise daha rasyonalist bir yaklaşım sergiler.

İnsanın iradesinin Allah’ın evrensel düzeni içerisinde anlamlı bir yere sahip olduğunu ileri sürer.

-Ona göre insanın eylemlerinde bir ölçüde özgürlüğe sahip olması Allah’ın adaletine uygun bir durumdur.

İbn Rüşd insanın sorumluluğunu ön plana çıkararak akıl ve iradenin önemine dikkat çeker.

Hal böyle olunca,

-Gazalinin felsefeye karşı eleştirileri İslam dünyasında felsefi düşüncenin gerilemesine neden olmuş kelam ve tasavvufun yükselişini hızlandırmıştır.

İbn Rüşd’ün fikirleri ise İslam dünyasında bir karşılık bulamamış, Avrupa’da ise “Averreoism” olarak bilinen bir akımın doğmasına yol açmıştır.

Bu akım akıl ve inanç arasındaki ilişkiyi yeniden tartışmaya açmış, Rönesans ve Aydınlanma süreçlerine katkıda bulunmuştur.

İbn Rüşd, Aristoteles felsefesini yeniden yorumlayarak kendisini özgün Aristotelesçiliğin temsilcisi olarak kabul eder.

Bütün felsefe tarihinde Aristotelesçi gelenek söz konusu olduğunda “sarih” (Belirgin ve şüpheye yer bırakmayan) denildiğinde Afrodiaslı İskender akla gelir, “büyük sarih” denildiğinde ise İbn Rüşd akla gelir.

İbn Rüşd, İslam’da felsefe var mıdır sorusuna cevaptır adeta.

-Evet sistemli olan her şeyde felsefe olur der.

-Ama bu demek değil ki Müslüman’ın felsefesi vardır, maalesef yoktur demek durumundayız.

-İslam’da felsefe yoktur diyenler de din itaat gerektirir orada sorgulama yoktur ve yapılamaz, yoksa din olmaz demektedir.

-Din bir düzen getirme iddiasındadır, sorgulamalarla bu düzene zarar verilmesine müsaade etmez.

Gazali de çocukluk çağından kurtulduğunda geleneğe göre itikatlardan uzaklaştığını ve sorgulamaya başladığını söylüyor.

İbn Rüşd de din ve bilim ilişkisini doğru, sağlıklı bir şekilde kurulmasıyla kainat kitabını da;

-Doğru anlayıp, doğru yorumlayacağımızı söylüyor.

-Gazali’nin bakış açısı:

Gazali dini referanslar göstererek bilimi anlatmaya bu yaklaşımla çerçevelendirme gayretindedir.

-İbn Rüşd, din ve bilim arasındaki ilişkiyi kurgularken bilimsel perspektifi merkeze alıp, dini paradigmayı bunun üzerinden anlamlandırmaya çalışır.

-İbn Haldun ise din ile bilim arasındaki ilişkiyi açarak, dini verilerin bilimin ayrı paradigmalarla değerlendirilmesi gerektiğini, yani vehbi ilimle kesbi ilmi ayırarak yorumlar.

Bu üç bakış açısını incelediğimizde bunlar olmaz şu olur diyemeyiz, çünkü bunlar altında büyük kaygılar barındırdığı için ortaya konmuştur.

İbn Rüşd İslam’da felsefe var mıdır sorusuna bir cevap olarak yazdığını söylüyor Tehafütü’t-Tehafüt’ü(Tutarsızlığın Tutarsızlığı).

-Felsefi ve Mantık ilimlerini araştırmanın dini hükmü nedir sorusuna da bir cevap arayışı.

-Bu mübah mıdır, mahzurlu mudur, yoksa zorunlu mudur?

-Kitap arka fonda bu soruları her zaman koruyor.

-Cevapların da akıl sayesinde bulunabileceğini ifade ediyor.

İbn Rüşd’e göre felsefe yapmak; mevcudatı araştırmak, varlığı olduğu şekliyle bilmekse ve onları yaratıcıya delaleti bakımından incelemekse, din de insanları araştırmaya, gelişmeye teşvik ediyorsa, din ve felsefe ilkeler bağlamında aralarında oluşan bu ilişkiyi biz de doğru kurgularsak aralarında bir çelişkinin bir zıtlığın olması mümkün olmaz demektedir.

-Çünkü hak, hakikate; hakikat de hakka zıt olamaz.

-Ayet dendiğinde insanların aklına direkt Kur’an ayetleri geliyor oysa ıstılahi anlamda ayet hem Kur’an ayeti hem de kainatın temel ilkeleridir.

-Biz kainatın temel ilkelerini öğrenirsek, İslam felsefesinde gerçekliği var olduğu şekilde bilebiliriz, bu da kişinin inanç dünyasında doğru sonuçlara ulaşmasına sebep olacaktır.

-İbn Rüşd’e göre var olanları incelemek zorunlu bir eylemdir ve insanın var olanları incelemeyle ilgili yükümlülüğü vardır.

-Dindar dünyada şöyle bir yanılgı vardır: “en iyi inanç sorgulamadan kabul edilen inançtır”. 

-İbn Rüşd işte bu anlayışa karşı olduğu gibi nasıl araştırılacağına, inceleme yapacağına dair bir yöntem de geliştiriyor.

Herkesin her konuda kafasına göre konuşmasını da kabul etmemektedir.

-Herkesin liyakat esaslı bir bakış açısıyla sorumlu davranmasına işaret ediyor.

-Bir insanın dini konuda bir görüşü olabilir, ama sorumluluk makamında değilse, bu konudaki görüşünü bilgiymiş gibi kamuoyuna açıklayamaz.

-Kendisi elbette bunu uygulayabilir ama kamuoyuna açıklayabilecek olan bu konuda yetkinliğe sahip olan uzman kişidir diyor.

-Bilgiye ulaşmadaki yöntem konusunda ise bir bilginin incelenmesi sırasında, o bilginin hangi çevre, inanç grubu ve milletten geldiğine bakılmaz diyor.

-Bilginin nereden kimden geldiğine değil, doğru olup olmadığına bakılır diyor.

Şimdi ise liyakat anlayışına muhalif; kim, kimden, nereden sorusuna bakılarak iş tutuluyor.

-Bu da ne insani ne ahlaki ne de İslami hakikatle bağdaşmıyor, taassuba dayalı bir anlayışın hükmüne tutsak ediyor toplumu.

İb Rüşd, eğer bilimsel bilgi ile vahiy arasında bir çelişki görürsek ne yapmalıyız sorusuna “tevil” dediği ilkelerle ona yeni çözümler getiriyor.

Tevil basit bir ifade ile; görünenin arkasındaki gerçeği anlatmak, söylenenin farklı bir anlamı olduğuna dair açıklama getirmektir diyebiliriz.

-Bu tür bir çelişki halinde bilimin geçerli olduğunu düşünüyor.

-“Çünkü aklı olmayanın dini yoktur” anlayışını savunuyor.

-İbn Rüşd, insanın tek başına bilim üretmesi, kainatı keşfetmesi, varlığa dair bir takım hükümlerde bulunmasını mümkün olmadığını, geçmiş bilgileri alıp kendi potasında erittikten sonra yeni bir form vererek ancak kültür ve medeniyet inşasında bulunabileceğini söylüyor.

(Ahmet Cevdet Paşa Mecellede de söylediği gibi “ecmanın tahayyülü ile ahkamın tagayyulu inkar olunamaz” yani zamanın değişmesi ile hükümlerin değişmesinde bir sorun yoktur.)

İbn Rüşd diyor ki; bir kimse, araştırma zihniyetinde olan bir kişiyi araştırma yapmasından alı koyarsa onu Tanrıyı bilme yolundan alıkoymuş olur.

Araştırma görevine talip olanların da iki özelliğe sahip olması gerekir.

1.Zeki olacak

2.Karakterli olacak ahlaki erdeme sahip olacak

-Bu özelliklere sahip olmayan, bilimsel metodoloji bakımından eksik olan yanlış sonuçlara ulaşabilir.

-İnsanlar algılama ve anlama noktasında eşit değillerdir diyor.

-Eğer siz doğru bilgiyi, doğru metodoloji ve sistemle öğrenirseniz hakikatin hakikatle çelişmeyeceğini görürsünüz.

-Allah’ın kitabının, Allah’ın kurduğu sistemle çelişik olamayacağı muhakkaktır.

-Bu yüzden, İbn Rüşd bize “tevil”i öneriyor.

-Tevil, bir lafzın delaletinin, asli delaletinden mecazi delaletine kaydırılmasıdır diyor.

-Bir şeyi evveline, aslına döndürmektir diyor.

Aslını bilmeden de tevil yapılamayacağını ifade ediyor.

Tefsir ile tevil de aynı şey değildir, tefsire açıklamak, tevile de yorumlamaktır diyebiliriz diyor.

İslam ulemasının üzerinde hemfikir olduğu metot sırasıyla; Kitap, Sünnet, İcma ve Kıyasa uygunluktur. 

Kitap (Kur’an) ve sünnette bulamadığınız bir konu hakkında, dini bir delil olması bakımından icmaya (alimlerin üzerinde mutabık kaldıkları görüşler) başvurulur.

Nasslardan sonra, ancak icma aranır diyor.

Ameli bir meselenin şer’i delili olarak başvurulur.

İcma, müminlerin, İslam müçtehidlerinin ortak görüşüdür.

İcma edecek müçtehidlerde aranan vasıflar vardır elbette.

İlmi yeterlilik, delilleri ve hüküm çıkarma yollarını bilmesi ön şartlardandır demeyi de ihmal etmiyor.

-İbn Rüşd, bir insan yöntem, usul ve ilmi bir alt yapısı yoksa o insan o konular hakkında konuşamaz, yorumda bulunamaz, sadece kendi iç dünyasında bulunabilir başka insanlarla gerçek olmayan bu çıktıları paylaşamaz görüşündedir.

İbn rüşd’e göre bilimsel bir çerçeve içinde ortaya çıkan şeyler, Allahu Tealanın kitabındakilerle çelişemez, zira ikisi de ona aittir.

Bu arada, “Umumi İcma”nın imkansızlığını da ifade eder.

-Dini bir konuda tartışma çıktığı zaman o konudaki uzmanların tek bir görüşte uzlaşmaları durumunda işte o kati hükümdür.

-Sizin görüşünüz buna uymuyorsa sizin hükmünüz düşer.

İbn Rüşd’e göre bu doğru değil.

-Eğer biz bir konuda insanları yargılayacaksak, bütün alimlerin görüşlerini, fikirlerini bilmemiz gerekir ki bu da mümkün değildir, imkansızdır demektedir.

-Bundan dolayı da hiç kimse bir diğerini inançlarından, fikirlerinden dolayı yargılayamaz.

-Gazalinin filozofları tekfiri hakkında da, bunun doğru kabul edilemeyeceğini, geçersiz bir tekfirdir diye iddia eder.

-Neden, çünkü umumi icma olmayan bir konuda tekfir geliştirilemez.

İşte İbn Rüşd, “Umumi İcma”nın imkansızlığı” dediği olay budur, hal böyle olunca insanların düşüncelerinden, fikirlerinden dolayı yargılanamayacakları, ötekileştirilemeyeceklerini ve kabul etmediği fikirlerin de onlara dayatılamayacağı düşüncesindedir.

Devam edecek olursak, icma ile de istenilen delile ulaşılamazsa bu kez “kıyas” yöntemine başvurulur.

İbn Rüşd kıyas yöntemini oldukça önemsiyordu, çünkü hem İslamda vardı hem de fakihler, kelamcılar ve filozoflar kıyası önemsiyorlardı.

Kıyas sözlükte takdir, eşitlik, bir şeyi diğer bir şeyle ölçmek, mukayese etmek demekti.

Filozofların nedensellik ilkesine de uygundu.

Neden sonuç ilişkisi doğada doğal zorunluluktu.

Aynı koşullar altında aynı nedenler, aynı sonuçları doğurur.

Bir şeyi bilmek de onun nedenlerini bilmektir diyordu.

Bilmenin ilk adımı da doğru soruyu sormaktan geçiyordu.

Bildikten sonra anlatmak ve anlanabilmesini sağlamak da çok önemliydi.

Anlanmasını sağlamanın yolları da vardı, her ne kadar kendisi “Burhani” yolu tercih etse de.

Bu yöntemler; Hatabi, Cedel ve Burhani yöntemlerdir diyordu.

Hatabi yöntem; örnekler üzerinden anlatım. 

Bu yöntemle insanlar meseleleri daha kolay anlayırlar.

Cedel; tartışma ve karşısındakini iknaya dayalı bir yöntem.

Daha çok kelamcıların merkeze aldığı bir yol.

Argümanlarla, meşhur sözlerle anlatma yöntemi.

Burhani yöntem; bilim insanlarının yöntemi.

Herkes her şeyi aynı derecede anlayamaz diyordu.

Bu yüzden ibn Rüşd insanlara her yerde her bilgiyi açmayın diyor.

Günümüzde insanlar artık her bilgiyi hemen her yerden ulaşabiliyor, ama anladığı konusu tamamen onun alt yapısı ve donanımı ile alakalı.

 

Elbette İbn Rüşd hakkında söylenecek daha çok şey var, ama gerisini akademisyenlere bırakmak daha doğru olur sanırım.

Ben izninizle son noktayı koymak düşüncelerimi paylaşmak istiyorum.

Şu ana kadar onun düşüncelerini anlattık, şimdi ise ben de onun hakkındaki kendi düşüncelerimle İbn Rüşd’e saygılarımı ifade etmek istiyorum.

Bazı insanlar vardır yaşadığı dönemde anlaşılmaz, ama ölümü ile dünya sessizleşir.

O bir direnişti sessiz ama çarpıcı bir direniş.

Aklın susturulmasına, kalbin karartılmasına, inancın körleştirilmesine karşı yükselen bir ses.

Bu sesin ardında bir hayat vardır.

Kolay olanı değil doğru olanı seçmiş bir ömür.

Alkışlara değil, yalnızlığa razı olmuş bir bilgelik.

Çünkü onun hayat felsefesi; ne düşündüğü ile değil, nasıl yaşandığı ile anlatılır.

Düşünmekten vazgeçersen kendinden vazgeçersin.

Zamanın en büyük, en keskin cezaları sadece kılıçla verilmez, bazen bir insanın kalemine dokunursun, fikrini karalarsın, adını sessizliğe gömersin ve düşüncenin kökünden bir dal daha kurur.

İbn Rüşd işte bu sessizleştirme çağının bir düşünce ağacı gibi dimdik durdu.

O bir filozof olmaktan ziyade bir hatırlatmaydı, insana emanet olarak verilmiş aklı korumanın ve onurlandırmanın hatırlatıcısıydı.

Her çağda olduğu gibi onun yaşadığı çağda da hakikat rahatlatmıyordu.

Çünkü hakikat; sorgulamak, konforu bozmak, yerleşik inançları yeniden tartmak demekti.

İbn Rüşd tam da bunu yaptığı için dışlandı, oysa hiçbir zaman tartışmak için düşünmedi, düşüncelerinin içinde bir arayış vardı.

İnsan nedir, varlığın anlamı neye dayanır, iman kör mü olmalıydı yoksa anlayarak iman da bir ibadet sayılır mıydı?

O anlayarak da iman edilir diyordu, hiç durmadan ve ısrarla.

O düşüncelerini yaşamış bir adamdı.

O anlaşılmayı değil, hakikate sadık kalmayı seçendi.

Çünkü bilirdi, hakikat çoğu zaman yalnız yürürdü.

Onun için düşünmek bir direnişti, kalabalıkların konfor alanından çıkıp tek başına hakikatin peşinden gitmekti.

Ve bu yol ne alkışlarla döşeliydi ne ödüllerle, ama o bu yola razıydı, çünkü aklını durdurmak kendi sesini öldürmek demekti ona göre.

Bilgiyi yaşamazsan hiçbir şey bilmiş sayılmazsın diyordu.

Bazı insanlar bilgi ile doyar, bazı insanlar o bilgiyle yanar.

İşte İbn Rüşd yananlar grubundandı.

Onun için bilgi sadece ruhu süslemek için değil, hayatı terbiye etmek, hayatı şekillendirmek içindi.

Nice kitaplar okudu, nice kitaplar yazdı, ama satırların arasında kaybolmadı, çünkü bilginin gerçek değeri onunla nasıl yaşadığında saklıydı.

Bir fikri ezberlemek kolaydı, onu davranışa dönüştürmek ise cesaret isterdi.

İbn Rüşd işte bu cesareti gösterdi.

Bilgiyi bir iktidar aracı olarak kullananlardan olmadı.

Ne birilerinin üstünde yükselmek istedi, ne hakikati kendi egosu için eğip bükmek.

O bilgiyi önce kalbine indirdi, sonra diline, sonra adımlarına.

Çünkü onun için ilim; sadece bilmek değil, olmak meselesiydi.

Sabır hakkında konuşmadan, sabrı yaşamak; adaleti konuşmadan önce adaletle hükmetmek gerekirdi.

Hayatının her döneminde söylediği: “bilgim beni daha çok insan yapmıyorsa onu taşımamın da anlamı yoktur” diyordu.

Bu yüzden o sadece bir filozof değil bir örnekti, duruşuyla, diliyle, gözündeki netlikle.

İnsan bazen öyle bir bilgi ile karşılaşır ki ona dönüşmeden rahat edemez.

İbn Rüşd’ün bilgisi böyleydi okuyanın içini kurcalayan, susturulmayan, yüzleşmeye zorlayan cinstendi ve onun hayat felsefesi şunu fısıldardı hep: “sen bildiklerin kadar değil, yaşadıkların kadar gerçeksin”.

İnanç, kalbinle sevdiğini aklınla onaylamaktı.

İman, bir uykunun içinde olmak değil uyanmaktı, aklınla birlikte uyanmak, kalbinle birlikte hissetmekti.

Anlamadan inanmak zayıf bir bağ kurar, oysa Allah kendini saklamaz, aklı bize bunun için verdi dedi.

Birçokları onu inançsızlıkla suçladı, felsefe ile ilgilenmek o dönem için tehlikeli bir yakınlıktı, ama o yılmadı.

Çünkü onun gözünde düşünmek inancın düşmanı değil en derin ibadetiydi.

Sorular sormaktan korkmadı, çünkü hakiki iman korkudan değil, anlayıştan doğardı.

Allah’a giden yolun sadece duygudan değil,  gözlemden, düşünceden, hayranlıktan ve meraktan geçtiğine inandı.

Bir yaprağın damarlarında bir yıldızın yörüngesinde, bir çocuğun gülüşünde hep onu aradı ve her arayış onu daha fazla teslimiyete götürdü.

İbn Rüşd’e göre inanç sadece var demek değil, anlıyorum demekti.

Sevdiğini tanımaya çalışmak gibi, merakla, ilgiyle, saygıyla, dikkatle yaklaşmaktı.

İman etmek onun için bir korku refleksi değil, bilinçli bir bağlılıktı, sevgiydi.

Sorgulamanın sevgiyi küçültmeyeceğini bilakis sevgiyi derinleştireceğini söylerdi.

Bir toplum, bireyleri kadar aydınlıktır, toplumlar gökyüzüne benzer, bazı günler parlaktır, bazı günler gri.

Gri gökyüzünü tek aydınlatacak olan da bir güneş değil miydi?

İbn Rüşd’de karanlık çağın ortasında bir güneş gibi doğmuştu

Erdemli olabilmekti derdi.

Erdem onun için sadece felsefi bir kavram değil, her sabah aynada kendine sorulması gereken bir soruydu. 

Bugün daha adil miyim, daha dürüst müyüm, daha doğru bir insan mıyım?

Ona göre birey toplumun çekirdeğiydi ve her çekirdek kendi içinde bir evren taşırdı, eğer bu evren karanlıksa toplumun tamamı da etkilenirdi, ama bir tek insan bile içindeki ışığı yakarsa o ışık başkalarına da ulaşırdı.

Küçük adımlar büyük devrimlerin tohumu olurdu.

İbn Rüşd’e göre bir halk, ancak bireyleri düşünebildiği kadar özgür olabilirdi.

Bir şehir içinde ancak adil insanlar barındırıyorsa yaşanabilir olur.

Bir uygarlık ancak aklını onurlandırdığı ölçüde yükselebilir diyordu.

Kendini aydınlatmadan dünyayı değiştiremezsin.

Akıl ile imanın dost olabileceğini dediğinde herke sona sırtını dönmüştü.

Felsefe ile din çatışmaz dediğinde kapılar birer birer yüzüne kapanmıştı.

Onu sürgün ettiler, kitaplarını yaktılar, adını tarihten silmeye çalıştılar, ama o susmadı, çünkü onun için hakikat bir alkış meselesi değil, vicdan meselesiydi.

Anlaşılmak için değil doğruyu yaşamak için buradayım der gibiydi.

Bu onun hayat felsefesinin en çarpıcı yüzüydü o yalnız kalmayı göze aldı, çünkü inandığı şey yalnızlıktan daha değerliydi.

İnsan kendi vicdanına dürüst kaldığı sürece dünyaya karşı boynunu eğmek zorunda değildir derken,

Kendini anlamadan başkasını anlayamazsın, aklını onurlandırmadan kalbini teslim edemezsin ve hakikati yaşamadan haklı olamazsın diyordu.

Onun bütün derdi buydu aslında bize düşense bu sesi duyabilmek, duyabilmek için durmak, durabilmek için de derinleşmek, zira anlam dediğin şey aceleyle değil, dikkatle büyürdü ve belki de tam zamanı, şimdi…

 

Gelecekte İslam düşünürleri grubunda; Gazali, Farabi, İbn Sina’yı ele alacağız inşallah.

 

İlim, bilmeyi bilmektir.

Bilen insan inanmaya gerek duymaz, inanan insan ise bilmiyordur.

Bilenlerden olabilmek temennisiyle…

Muhabbetle…

Yavuz KARA