Bu fikir yıllar önce Konya’daki kelebek bahçesine gittiğimde aklıma geldi, yıllardır aklımda döner durur. Yaylalara gittiğimde gün geçtikçe kelebek nüfusunun azalması da bu yazıyı yeniden düşünmeme aracı oldu. Evimizin önünde yığınla lahana kelebeği görürken artık onlarda yok. Unutmayalım ki, bu canlılar tozlaşmaya arılar kadar katkısı olan varlıklar. Bir yaylada kurulması sanki daha mantıklı olacak. Uzmanlar bilir Konya gibi bir yerde tropikal kelebekler getirilirken neden yerli nüfusu arttırmayalım. Sanki bu bir büyükşehir projesi olabilir.

Bir belediyenin şehir içinde birkaç dönümlük boş bir arsayı çevirdiğini düşünelim. Betonla kaplamak, yeni bir yapı yapmak ya da sıradan bir park düzenlemek yerine buraya yerel bitkiler dikiliyor; kelebeklerin yumurtlayabileceği, tırtılların beslenebileceği ve erişkin bireylerin nektar bulabileceği bir yaşam alanı oluşturuluyor.

İlk bakışta küçük bir kent projesi gibi görünür. Oysa doğru planlandığında birkaç dönümlük böyle bir alan, kent ekolojisi açısından oldukça önemli bir işleve sahip olabilir.

Buradaki temel düşünce kelebek yetiştirmekten çok kelebeklerin yaşamını sürdürebileceği bir ekosistem oluşturmaktır.

Bir kelebeğin yaşamı yalnızca çiçekten çiçeğe uçtuğu dönemden ibaret değildir. Kelebek; yumurta, larva yani tırtıl, pupa ve erişkin evrelerinden geçen karmaşık bir yaşam döngüsüne sahiptir. Bu döngünün her aşamasının farklı ihtiyaçları bulunur.

Örneğin erişkin bir kelebek çiçeklerden nektar alırken, dişi birey yumurtalarını çoğu zaman belirli bitki türlerinin üzerine bırakır. Yumurtadan çıkan tırtıl da genellikle aynı bitki veya yakın akraba türlerle beslenir. Bu nedenle bir alana yalnızca bol miktarda çiçek dikmek, kelebeklerin kalıcı bir popülasyon oluşturması için yeterli olmaz.

Kelebek bahçesinin başarısı, çiçek sayısından çok yaşam döngüsünün bütün aşamalarının desteklenmesine bağlıdır.

Kelebeği korumak, bitkiyi korumakla başlar.

Kent peyzajında estetik kaygılar çoğu zaman ön plandadır. Düzenli çimler, sık budanmış çalılar ve mevsimlik süs bitkileri görsel açıdan çekici olabilir. Ancak biyolojik çeşitlilik açısından daha karmaşık ve doğal bitki toplulukları çok daha değerlidir.

Kelebeklerin ihtiyaç duyduğu habitatta farklı dönemlerde çiçek açan bitkiler, konukçu bitkiler, çalılar, kuru otlar, yaprak döküntüleri, küçük taşlık bölgeler ve güneş alan toprak parçaları bulunabilir.

Bu nedenle belediyenin oluşturacağı bir kelebek alanında peyzaj anlayışı biraz değişmelidir.

Bahçenin her köşesini aynı biçimde düzenlemek yerine, doğal yaşamın ihtiyaçlarına göre farklı mikrohabitatlar oluşturmak gerekir.

Bir bölüm nektar bitkilerine, başka bir bölüm tırtılların beslenmesine, başka bir bölüm yumurtlama alanlarına ve kışlama koşullarına ayrılabilir. Küçük bir su kaynağı veya nemli toprak bölgesi de bazı kelebek türleri açısından yararlı olabilir.

Üstelik bu yaklaşım yalnızca kelebeklere hizmet etmez.

Arılar, yaban arıları, çeşitli böcekler, örümcekler ve böceklerle beslenen kuşlar da bu alandan yararlanabilir. Böylece başlangıçta “kelebek bahçesi” olarak planlanan alan zamanla küçük bir kent biyolojik çeşitlilik adasına dönüşebilir.

Mersin için neden özellikle anlamlı?

Akdeniz coğrafyasında bu düşüncenin ayrı bir önemi var.

Mersin, kıyı kuşağından Toroslar'ın yüksek kesimlerine kadar çok farklı yükselti ve habitatları bünyesinde barındırıyor. Bu coğrafi çeşitlilik, kelebekler açısından da önemli bir potansiyel oluşturuyor.

Kent içinde oluşturulacak bir kelebek bahçesinde yalnızca egzotik süs bitkileri kullanmak yerine Mersin'in doğal florasından seçilecek yerel bitkiler tercih edilebilir.

Böylece bahçe, herhangi bir kentte kurulabilecek standart bir peyzaj alanı olmaktan çıkar; bulunduğu coğrafyanın doğal karakterini taşıyan özgün bir ekolojik alana dönüşür.

Toroslar'daki doğal yaşam alanları ile Akdeniz kıyısındaki kent arasında küçük yeşil alanların birbirine bağlanması da uzun vadede önem taşıyabilir. Parklar, bahçeler, yol kenarındaki yeşil şeritler ve benzeri alanlar uygun bitkilerle düzenlendiğinde canlıların hareketini kolaylaştıran bir ekolojik ağ oluşturabilir.

Birkaç dönümlük bir alan tek başına büyük bir doğa rezervi oluşturmaz belki,fakat doğru yerlere yerleştirilmiş küçük habitatların birbirleriyle bağlantı kurması, kent içindeki biyolojik çeşitlilik açısından ciddi katkılar sağlayabilir.

Kelebekleri dışarıdan getirmek yerine yaşam alanı oluşturmak

Kontrollü koşullarda kelebek yetiştiriciliği bilimsel olarak mümkündür. Bunun için uygun sıcaklık ve nem koşulları, yumurta ve larvaların gelişeceği bitkiler, hijyen koşulları ve düzenli gözlem gerekir.

Doğaya kelebek bırakmak projenin temel amacı haline getirilmemelidir.

Bir kelebeği doğaya bırakmak kısa süreli bir sonuç yaratabilir. Kalıcı başarı ise o kelebeğin yumurta bırakabileceği, tırtılının beslenebileceği ve sonraki neslin gelişebileceği uygun habitatın kurulmasıyla ortaya çıkar.

Bu nedenle bilimsel açıdan daha sağlıklı yaklaşım şu sırayı izler:

Habitat oluşturmak → yerel türleri izlemek → doğal üremeyi desteklemek → gerektiğinde kontrollü üretim yapmak → popülasyonu bilimsel yöntemlerle izlemek.

Böyle bir sistem kurulursa belediye zaman içinde hangi türlerin alanda yaşadığını, hangi bitkileri tercih ettiğini ve mevsimsel değişimleri kayıt altına alabilir.

Bu kayıtlar üniversiteler ve araştırmacılarla paylaşılabilir. Böylece küçük bir belediye projesi, yıllar içinde değerli bir kent biyolojik çeşitlilik arşivine dönüşebilir.

Bir kelebek bahçesinin en önemli ürünü

Böyle bir alanın ekonomik değeri de yalnızca park işletmesi veya turizm üzerinden değerlendirilmemeli.

Çocukların doğayla doğrudan temas kurabileceği bir eğitim alanı oluşturulabilir. Öğrenciler yumurtayı, tırtılı, pupayı ve erişkin kelebeği aynı yaşam alanı içinde gözlemleyebilir.

Fotoğrafçılar ve doğa gözlemcileri için yeni bir alan ortaya çıkar. Üniversiteler saha çalışmaları yapabilir. Belediyenin çevre birimleri uzun dönemli gözlem gerçekleştirebilir.

Üstelik alanın kurulması için devasa bir bütçeye de her zaman ihtiyaç yoktur.

Bazen birkaç dönümlük bir arsa, doğru bitkiler ve doğru ekolojik tasarımla çok büyük bir beton parçasından daha fazla canlı barındırabilir.

Burada önemli olan alanın büyüklüğünden çok nasıl tasarlandığıdır.

Bir belediye şehir içinde boş duran bir arsaya baktığında yalnızca kullanılacak metrekareyi görmeyebilir. O toprağın üzerinde kaç bitkinin yetişebileceğini, kaç böceğin yaşayabileceğini, kaç kuşun beslenebileceğini ve kaç çocuğun doğayla tanışabileceğini de düşünebilir.

Çünkü şehirler yalnızca insanların yaşadığı mekânlar değildir. İnsanlarla birlikte binlerce başka tür de aynı kentsel coğrafyayı paylaşır.

Belki de geleceğin kent planlamasında başarı ölçütlerinden biri şu olmalı:

Bir şehir, kendi sınırları içinde kaç canlı türüne yaşama fırsatı sunabiliyor?

Küçük bir kelebek bahçesi bu soruya verilebilecek güzel cevaplardan biri olabilir.

Ve şehir içinde ayrılan birkaç dönümlük toprak, doğru bilimsel planlamayla zaman içinde yalnızca insanların ziyaret ettiği bir park alanına dönüşmek yerine, yumurtadan kelebeğe uzanan gerçek bir yaşam döngüsünün sahnesi haline gelebilir.

Bazen doğayı korumak için uzak dağlara, büyük ormanlara ya da geniş koruma alanlarına bakmak gerekir.

Bazen ise yapılacak en değerli şey, şehrin ortasında unutulmuş küçük bir arsayı yeniden hayata kazandırmaktır.