Belgesel fotoğraf uzun süre boyunca tek bir iddia üzerine kuruldu: “Bu oldu.” Kamera, dünyanın bir parçasını kesip alır ve onu zamanın içine sabitlerdi. Fotoğrafçının varlığı, çoğu zaman bu iddianın arkasında geri çekilir; görüntü, kendi başına bir tanıklık olarak konuşurdu. Bugün ise bu tümcenin kendisi çatırdıyor: “Bu oldu” demek artık yeterli değil, çünkü giderek daha sık şu soru soruluyor: “Bu nasıl üretildi?”
Belgesel fotoğrafın krizi teknikti eskiden ama artık ontolojik bir krizden bahsetmekte gerek. Yani sorun görüntününkalitesi ya da doğruluğundan ziyade, görüntünün “gerçeklik iddiasının” artık otomatik olarak kabul edilmemesi. Bir zamanlar fotoğraf, olayın iziydi. Şimdi ise olay ile fotoğraf arasındaki ilişki çoğu zaman sahnelenmiş, filtrelenmiş, seçilmiş ve kimi zaman da tamamen yeniden inşa edilmiş bir süreçten geçiyor, bunca görüntüye karşın.
Bu dönüşümün birkaç katmanı var. Birincisi, dijital üretim ve düzenleme araçlarının olağanlaşması. İkincisi, sosyal medyanın görüntüyü belge olmaktan çıkarıp dolaşım nesnesine dönüştürmesi. Üçüncüsü ise daha derin: izleyicinin artık “gerçeklik” beklentisinin bile değişmiş olması. Görüntüden doğrulukla birlikte, daha çok etki bekleniyor. Basit bir örnek, sabah dramatik ışıkla çekilen aynı sahne, öğlen çekilse saçma yersiz olabilir. Aranan insan bünyesinde her zaman etkileyici olandır oysa.
Tam da burada belgesel fotoğrafın geleneksel kurumlarıyla yeni görsel rejim arasında bir gerilim ortaya çıkıyor. World Press Photo gibi kurumların temsil ettiği klasik belgesel etik, hâlâ “olanı olduğu gibi gösterme” ülküsüne yaslanıyor. Oysa aynı görüntü, dijital ortamda çok daha farklı bir ekonominin içine düşüyor: dikkat ekonomisi. Bu ekonomide doğru olan kazanamayabilir, güçlü görünen kazanıyor. Güç ise çoğun büyüleyici bir ana odaklanıyor.
Sorun şu ki “güçlü görünen” çoğu zaman zaten kurgulanmış olandır. Işık, kadraj, dramatik an, hatta bazen olayın kendisi bile fotoğraf için en uygun hale getirilir. Bu noktada belgesel fotoğraf, ayrımında olmadan bir tür sahneleme pratiğine yaklaşır. Fotoğrafçı artık tanık, aynı zamanda bir düzenleyici, bir editör, hatta kimi zaman bir senaristtir.
Bu dönüşüm, belgeselin en temel iddiasını zayıflatır: müdahalesizlik. Çünkü müdahalesizlik, artık teknik olarak bile mümkün değildir. Kameranın seçimi bile bir müdahaledir; nerede durduğunuz, neyi dışarıda bıraktığınız, hangi anı “an” olarak tanımladığınız… Hepsi bir kurgu üretir. Dolayısıyla belgesel, “gerçekliğin saf kaydı” olmaktan çok, “gerçekliğin yönlendirilmiş kesiti” haline gelir.
Bu noktada belgeselin ölümü ilan edilmek istenir. Ancak daha dikkatli bakıldığında, ortada bir ölümden çok bir dönüşüm vardır. Belgesel fotoğraf yok olmuyor; çoğalıyor, parçalanıyor ve yeni biçimlere ayrışıyor. Artık tek bir belgesel hakikatinden bahsedemeyiz, birbirine rakip çoklu hakikat anlatılarından söz ediyoruz. Ki işte, iki farklı yerden çekim bile farklı farklı kompozisyon, bakış, oluştururken, üretilen –handiyse tüm fotoğraflar Ps’den geçerken.- fotoğraf gerçekten zorlayıcı, hatta büyüleyici veya sahte de olabilir çeken için, alımlayıcı için.
Bu çoğalma aynı zamanda bir güven krizini de beraberinde getiriyor. İzleyici artık her görüntüye otomatik bir inanma refleksiyle yaklaşmıyor. Bu durum ilk bakışta olumsuz gibi görünse de, aslında belgeselin en kritik sorusunu yeniden gündeme getiriyor: “Neye inanıyoruz ve neden?”
Belki de belgesel fotoğrafın bugün görevi, kesinlik üretmek olmamalı, fotoğraf şüphe üretmektir belki, bu ne denli saçma olsa bile, şimdi, büyük gruplar savaşın bile büyüleyici yanını çekin derken, bu gerçeği yadsıyan yan daha ağır basıyor. Görüntünün arkasındaki yapıyı görünür kılmak, onun nasıl kurulduğunu ifşa etmek… Bu anlamda yeni belgesel, yalnızca dünyayı göstermeye çalışmıyor, dünyayı gösterme biçimlerimizi sorgulamaya yöneliyor.
Sonuçta “belgeselin sonu” dediğimiz şey, bir bitişten çok; bir masumiyet kaybıdır. Büyüleyici olan gittikçe etkisini yitiriyor. Fotoğraf artık saf bir tanık olsa keşke. Ama belki de hiçbir zaman değildi. Bugün değişen tek şey, bunun artık gizlenemiyor oluşu. Fakat bu eskiden beri böyle değil mi? Ödül kazanan fotoğraflara bakın tekrar tekrar, saf çıplaklık, olduğu gibi görünen kaç sahne var çoğu bir büyüleyici ortam içinde şekillenir.
