Elbette bu saçma bir görüş olurdu, fakat bir de şöyle baksam; Mecnun’un onca acıyı çekmesi, yer kürenin bağlamında değil mi? Bunlar pek de öyle görünmez anlatı boyunca, aşkın bir soru var sonuçta, Mecnun’da, Leyla’da bir temsil figürü mü?

Kim, hangi görüş, Leylâ ve Mecnun figürlerini temsil eden değil, temsil rejimini aşındıran işlevler olarak ele alır. Leylâ vü Mecnun anlatısı, İslam düşünce geleneğinde çoğunlukla temsil rejimi içinde okunmuş; aşk, aşkın bir hakikatin mecazı olarak kavranmış, anlatıdaki figürler ise göksel düzenin yeryüzündeki karşılıkları olarak yorumlanmıştır. Bu okuma biçimi, keyfî ya da yüzeysel değildir; aksine Farabî ile sistematik hâle gelen kozmolojik ve siyasal bir ontolojiye dayanır. Farabî’de hakikat aşkındır; akıllar hiyerarşisi yoluyla sudûr eder ve insan dünyasında doğrudan değil, temsil aracılığıyla görünür olur. Bu nedenle hayal gücü, şiir ve mit, hakikatin zorunlu dilleridir. Yer ile gök arasındaki ayrım, yalnızca mekânsal değil; ontolojik ve epistemolojik bir ayrımdır. Toprak, göğün izdüşümüdür; şehir, kozmik düzenin yeryüzündeki temsili; aşk anlatısı ise bu düzenin insani düzlemde algılanabilir hâlidir. Bu bağlamda Leylâ’nın göksel hakikatin temsili, Mecnun’un ise bu temsile yönelen insan nefsi olarak okunması Farabîci ontoloji açısından tutarlı ve meşrudur.

Bu temsil rejimi, anlamı dikey bir hiyerarşi içinde sabitler. Figürler, kendileri olmaktan çok başka bir şeye gönderme yapan işaretlere dönüşür. Leylâ’ya yönelen aşk, kendi içkin gücüyle değil, temsil ettiği aşkın anlam nedeniyle değer kazanır. Toprak da bu rejimde simgesel olarak temellük edilir: göksel düzenin yeryüzüne kazındığı, normatif olarak biçimlendirildiği bir yüzey hâline gelir. Medine, hukuk ve ahlak, bu temellük biçiminin kurumsal ifadeleridir. Toprak artık yalnızca üzerinde yaşanan bir zemin değil, anlamın sabitlendiği ve korunduğu bir mekândır.

Endülüs düşüncesi, bu temsilci yapıyı tümüyle terk etmeksizin önemli bir eşik oluşturur. İbn Arabî ile birlikte yer–gök ayrımı ontolojik kesinliğini kaybeder; hakikat artık yalnızca yukarıdan aşağıya inen bir düzen değil, her yerde tecelli eden bir oluş hâline gelir. Temsil ortadan kalkmaz, fakat çoğullaşır; tek bir merkeze bağlı olmaktan çıkar. Endülüs’te toprak, göğün katı bir izdüşümü olmaktan ziyade, tecellinin çoğul yüzeyi olarak kavranır. Bahçeler, su kanalları, mimari düzen ve şiir, toprağın mutlak biçimde temellük edilmesinin değil, anlamla sürekli yeniden kurulmasının araçlarıdır. Burada temellük, egemenlikçi ve kapalı bir sabitleme değil; mesken tutma, yerleşme ve geçicilik arasında salınan poetik bir ilişki biçimidir.

Bu bağlamda Leylâ vü Mecnun anlatısı da dönüşür. Leylâ hâlâ ilahî güzelliğin mazharıdır; fakat artık tekil bir işaret değil, çoklu tecellilerin düğüm noktasıdır. Mecnun’un çöllere düşmesi, toplumdan ve dilden kopması, yalnızca sembolik bir arınma değil; insan-merkezli varoluşun sınırlarının zorlandığı bir deney alanıdır. Yine de Endülüs düşüncesi temsili bütünüyle askıya almaz; yer–gök, zahir–batın, insan–ilahi ayrımları geçirgenleşir ama ortadan kalkmaz. Bu nedenle Endülüs, temsilin hüküm sürdüğü bir düzen ile temsilin çözülmeye başladığı bir eşik arasında konumlanır.

Deleuze ve Guattari ile birlikte ise ontolojik zemin köklü biçimde değişir. Burada sorun, temsillerin çoğaltılması ya da esnetilmesi değil, temsil rejiminin kendisidir. Anlam artık aşkın bir merkeze gönderme yapmaz; içkin olarak üretilir. Mitolojik figürler, sembolik karşılıklar olmaktan çıkar; güçlerin, yoğunlukların ve oluşların düğüm noktaları hâline gelir. Leylâ bu bağlamda göksel bir hakikatin işareti değildir; aşkın yoğunluğunu tetikleyen bir kuvvettir. Mecnun ise bu kuvvetin etkisiyle çözülen, kimliğini, adını ve merkezî özne konumunu yitiren bir oluş hattıdır. Burada yer–gök karşıtlığı anlamını yitirir; ikisi de aynı içkinlik düzleminde işleyen fonksiyonlara dönüşür.

Bu dönüşüm, toprağın simgesel temellük edilişi fikrini de kökten sarsar. Deleuze&Guattari’de toprak, sabit bir anlamın yazıldığı bir yüzey değil; sürekli yurtlanma ve çözülme hareketlerinin gerçekleştiği dinamik bir alandır. Toprak üzerinde egemenlik kurmak değil, belirli bir süreliğine yer tutmak söz konusudur. Bu perspektiften bakıldığında Endülüs, ne Farabîci anlamda toprağın normatif olarak temellük edildiği bir düzen, ne de temsilin tümüyle askıya alındığı bir içkinlik alanıdır. O, anlamın toprak üzerinde sürekli yer değiştirdiği, sabitlenmeden yaşandığı tarihsel bir deneyimdir.

Sonuç olarak Leylâ vü Mecnun anlatısı, Farabî’de temsilin kozmolojik düzeni içinde; Endülüs’te tecellinin çoğul yüzeyinde; Deleuze&Guattari’de ise oluşun içkin düzleminde farklı ontolojik rejimlere eklemlenir. Bu farklılıklar birbirini yanlışlamaz, fakat birbirine indirgenemez. Metnin tutarlılığı, bu rejimleri uzlaştırmakta değil, aralarındaki gerilimi açık tutmakta yatar. Böyle bakıldığında Leylâ ve Mecnun, yer ile gök arasındaki karşılıklar değil; temsilin kurulduğu, esnediği ve sonunda askıya alındığı farklı düşünce evrenlerinde değişen işlevler üstlenen figürler olarak okunabilir. Bu okuma, aşkı ne yalnızca metafizik bir anlamın taşıyıcısına indirger ne de romantik bir öznel deneyime hapseder; aşkı, insanı da aşan bir ontolojik kuvvet olarak düşünmeyi mümkün kılar.