Geçen gün bir haber okudum: Fransa’da kaybolan kedi, iki yüz elli km giderek evine geri dönmüş, bunları daha önce de duymuştum, bir gelemeyen benim küçükken kaybettiğim alacalı bulacalı kedim galiba. Bunları okuyunca yeniden aklıma geldi, kedi geri döner de köpekte de aynı bilgisel akış var mı? Köpekte kedi kadar yokmuş.

Bir kedinin yüzlerce kilometre yürüyerek evini bulması, kulağa masal gibi gelir. Oysa bu hikâye, doğanın bize hâlâ fısıldadığı ama modern yaşamın gürültüsünde duymadığımız bir bilgiyi hatırlatır: yön bulma, iz okuma ve sürdürülebilir hareket/devinme bilgisi. Bu bilgi biyolojiye, pratiğe ve binlerce yılın deneyimine dayanır. Kedi bir izi takip ediyormuş. Bu iz, manyetik alan, koku, ışık ve mekânsal bellek birlikte çalışır. Bizim “kaybolma” dediğimiz şey, onun için bir öğrenme biçimi.

Köpekse benzer biçimde yolunu bulur ama yöntemi farklıymış. Koku zinciri kuran köpek; ayak izlerini, temas edilen yüzeyleri, insanın ardında bıraktığı kimyasal imzayı izliyor. Kedi yönü bilirmiş; köpek yolu. Bu ayrım, evrimsel uzmanlaşmanın basit ama öğretici bir örneğidir. Evcil hayvanlar bu yetileri “unutmaz”; yalnızca gündelik konfor içinde bastırır. Stres, açlık ya da güçlü bir mekânsal bağ ortaya çıktığında devreler yeniden açılır. Donanım durur, sökülmezmiş.

Bu noktada “ilkel” kelimesinin neden yanlış olduğunu da anlarız. Avcı-toplayıcı topluluklar ilkel olmadılar hiçbir zaman, ilkseldir onlar. Basityani onlara ilkel demek hata olur, ne de olsa başka bir dünyadalar; başka bir yönde uzmanlaşmışlardır. İlksel insan, yorulmadan olmasa da, ama sürdürülebilir bir tempoyla uzun mesafeleri kat edebilirmiş. Saatlerce süren yürüyüş–koşu arası bir hızla 30–40 kilometre olağandı; zor günlerde 50–70 kilometre mümkündü; nadiren 100 kilometreye varan takipler belgelenmiş. Bunun sırrı, terleme sayesinde üstün bir soğutma sisteminde ve hatadan öğrenen bir dikkatle olasıymış, ne denli erdemli birdüzenbağı.

İz takibinde ise yalnızca toprağa bakmıyorlar, belgesellerde izlediğimiz gibi. Ezilmiş otun yönü, kırılmış dalın tazeliği, taşın altındaki nem, böceklerin davranışı, kuşların alarm sesi, rüzgârın taşıdığı koku… İz, ortamın tamamında. İlksel insan, bizler gibi dünyayı etiketlemez; yaşar. Biz adres okuruz, o ufku. Biz sembol ararız, o desen. Aradaki farkımız, dikkat önceliği, Anday boşuna demiyor, Kalk dostum geyik sesleri içine çökelim, ilk kez düşünmeden görelim, martılar bir yana biz bir yana diye.

Bu biyolojik ve kültürel bilginin mimariye yansıdığı yerlerden biri de İpek Yolu’dur. Anadolu kervansarayları da aynı mesafede yapılmışlar, ne de olsa İpek Yolu’nun bir parçası onlarda. Kervansarayların yaklaşık 30–40 kilometrede bir kurulması hem ekinsel, hem biyolojik saatimize uygun. Bu mesafe, insan–hayvan–yük bileşiminin sürdürülebilir yorgunluk sınırı. Yüklü deve ve katırın günlük menzili, suya erişim gereksinimi, tendon ve tırnak sağlığı, zihinsel dağılma riski… Hepsi bu aralıkta dengelenirmiş. 50 kilometre ve üzeri, bir gün için mümkün olsa bile günlerce sürdürülemez. Kervansaray,biyolojinin taşla yazılmış hâli.

Roma yolları, Osmanlı menzil teşkilatı ve hatta modern maraton mesafesi aynı gerçeğe işaret eder: İnsan bedeni belirli eşiklerle hareket eder. Tarih, bu eşikleri kurumlara dönüştürmüştür. Bugün ise GPS ile bu eşikleri görünmez kılıyoruz. Kaybolmadan varıyoruz ama yön duygumuzu kaybediyoruz. Konfor, bedensel bilgiyi sessize alıyor.

Sorun şu belki: Dünya değişmedi; biz onunla kurduğumuz ilişkiyi değiştirdik. Kedinin eve dönüşü, kervansarayların aralığı ve ilksel insanın iz okuması aynı tümce: Yol, dikkatle doğanın okunan bir metni. Bu metni tekrar okumayı öğrenirsek, kaybolmak korkutucu olmaktan çıkar; öğretici olur. İklim henüz tam değişmeden, sınırdayken!